PACS (Picture Archiving and Communication System): PACS to system archiwizacji i udostępniania cyfrowych obrazów medycznych. Obrazy z aparatów trafiają do PACS w standardzie DICOM, a lekarze przeglądają je na stacjach opisowych zamiast na błonach rentgenowskich.
W teleradiologii: PACS szpitala jest zwykle źródłem badań wysyłanych do opisu: aparat albo PACS wysyła kopię badania do systemu teleradiologicznego, a obrazy w PACS placówki pozostają bez zmian. Opis wraca do systemu RIS lub HIS placówki (integracja HL7) albo jest pobierany z platformy teleradiologicznej (połączenie DICOM); nie jest odsyłany do PACS. System teleradiologiczny przechowuje kopię badania na czas opisu i, jeśli umowa to przewiduje, wcześniejsze badania pacjenta do oceny porównawczej.
Jak działa PACS
Aparat RTG, TK albo MR wysyła gotowe obrazy do PACS w standardzie DICOM. PACS zapisuje je razem z metadanymi: danymi pacjenta, rodzajem badania, numerem zlecenia, parametrami akwizycji. Lekarz otwiera badanie na stacji opisowej, a PACS przesyła mu obrazy; po latach to samo badanie można odszukać po pacjencie, dacie albo numerze zlecenia i zestawić z badaniem bieżącym.
W praktyce PACS to zwykle trzy rzeczy: archiwum (serwery i macierze, coraz częściej z kopią w chmurze), przeglądarka diagnostyczna dla radiologów oraz przeglądarka kliniczna dla lekarzy oddziałów, zwykle w przeglądarce internetowej. Osobnym pojęciem jest VNA (Vendor Neutral Archive): archiwum niezależne od producenta, które przechowuje obrazy z wielu PACS i innych źródeł w jednym miejscu; duże szpitale wdrażają je, żeby wymiana PACS nie pociągała za sobą migracji całego archiwum, choć nie znosi to wszystkich prac przy takiej wymianie.
| Usługa | Do czego służy | Gdzie pojawia się w teleradiologii |
|---|---|---|
| C-STORE | przesłanie obrazów z aparatu albo z PACS do innego systemu | wysyłka badania z aparatu lub z PACS placówki do platformy teleradiologicznej |
| C-FIND i C-MOVE | wyszukanie badań w archiwum i pobranie ich na żądanie | pobranie wcześniejszych badań pacjenta do oceny porównawczej, jeśli placówka to udostępni |
| Modality Worklist | lista robocza aparatu z danymi pacjenta i zlecenia z RIS | numer zlecenia w obrazach, dzięki któremu opis może połączyć się z właściwym badaniem |
| DICOMweb (WADO, QIDO, STOW) | wyszukiwanie, pobieranie i zapis obiektów przez protokół HTTP | podstawa przeglądarek internetowych obrazów; czy korzysta z niej konkretna platforma, określa jej dokumentacja |
Co to znaczy dla placówki
W teleradiologii PACS jest zwykle źródłem badań: aparat albo PACS wysyła kopię badania przez urządzenie dostępowe Telediagnosis do platformy teleradiologicznej, a obrazy w PACS placówki pozostają nietknięte. Połączenie DICOM uruchamiamy w 1 dzień roboczy od instalacji urządzenia dostępowego (dane własne z wdrożeń Telediagnosis; czas liczony od instalacji urządzenia dostępowego w placówce; stan na 12.10.2026); połączenie biegnie szyfrowanym tunelem VPN, a placówka otwiera mu jedynie dostęp do adresów z listy przekazanej działowi IT.
O co zapytać przed podpisaniem umowy
Pytania do dostawcy PACS i do własnego działu IT; wszystkie dotyczą konfiguracji, nie zakupu, a odpowiedzi warto mieć na piśmie przed wdrożeniem:
- Czy PACS obsługuje reguły automatycznego przekazywania (auto-forward) według aparatu, godziny albo oddziału? To one pozwalają objąć opisem zdalnym tylko część badań, na przykład nocne i weekendowe, bez zmian na aparatach i bez pracy ręcznej; bez nich badania wysyłają aparaty bezpośrednio.
- Jak wcześniejsze badania pacjenta trafią do opisu razem z bieżącym: regułą wysyłki w PACS, ręcznie z konsoli technika, czy przez pobranie po numerze badania ze zlecenia HL7? Od tej odpowiedzi zależy, czy badanie porównawcze dotrze do radiologa automatycznie, czy na prośbę koordynatorki o dosłanie; każda z dróg wymaga zgodnych identyfikatorów pacjenta i uprawnień w PACS.
- Kto po stronie placówki dopisze w PACS nowy węzeł DICOM (odbiorcę obrazów, identyfikowany przez AE Title) i skonfiguruje regułę wysyłki do opisu? To zwykle konfiguracja, nie licencja, ale wymaga uprawnień administratora PACS albo zgłoszenia do serwisu producenta; od tego, kto i kiedy to zrobi, zależy termin pierwszego badania przesłanego do opisu.
- Gdzie ma wracać opis? Przy HL7 do RIS albo HIS, przy DICOM do pobrania z platformy jako PDF i dokument HL7 CDA; opis nie jest odsyłany do PACS. Jeśli placówka chce mieć opis także przy obrazach w PACS, ustala to z dostawcą PACS albo RIS.
- Czy reguła wysyłki przekazuje wszystkie serie badania, w tym cienkowarstwowe serie TK do rekonstrukcji wielopłaszczyznowych? Niepełne badanie oznacza kontakt z technikiem i ponowną wysyłkę, a przy CITO opóźnienie opisu.
- Co się dzieje, gdy PACS albo łącze placówki nie działa? W procedurze pracowni warto opisać, czy skonfigurowano wysyłkę bezpośrednio z aparatów, kto ją uruchamia i jak personel dociera do wyników, na przykład w przeglądarce DICOM platformy.
Zapis w umowie: archiwum zostaje w placówce
Przesłanie obrazów do opisu nie zastępuje archiwum placówki. Dokumentację medyczną, w tym obrazy, przechowuje podmiot udzielający świadczeń przez 20 lat od końca roku ostatniego wpisu, a zdjęcia rentgenowskie przechowywane poza dokumentacją pacjenta przez 10 lat od końca roku, w którym wykonano zdjęcie (art. 29 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dz.U. 2024 poz. 581 ze zm.). Proponowany zapis: „Obrazy przekazane do opisu Wykonawca przetwarza na podstawie umowy powierzenia na czas wykonania usługi i w uzgodnionym okresie po jej zakończeniu; archiwum właściwe dokumentacji obrazowej pozostaje w PACS Zamawiającego”. Taki zapis odpowiada na pytanie IOD o role stron przy dokumentacji obrazowej, zanim je zada.
Najczęstsze nieporozumienie
W dokumentacji zakupowej PACS bywa traktowany jako jedyny system potrzebny do obiegu badań w teleradiologii. PACS przechowuje i przesyła obrazy z nagłówkiem technicznym badania, ale zwykle nie prowadzi skierowania, informacji o stanie zdrowia pacjenta ani zwrotu podpisanego opisu; tym zajmuje się RIS albo HIS. Placówka, która połączy z teleradiologią sam PACS, ma automatyczną wysyłkę obrazów, a zlecenia i odbiór opisów obsługuje w platformie teleradiologicznej. W modelu Telediagnosis to zwykle pierwszy etap: najpierw połączenie obrazowe z PACS, potem wymiana zleceń i opisów z RIS przez HL7, jeśli placówka i dostawca tak ustalą.
Co to znaczy dla radiologa
Radiolog opisujący zdalnie pracuje na kopii badania w systemie teleradiologicznym, nie w PACS szpitala. Obrazy otwiera w przeglądarce diagnostycznej na stacji opisowej z monitorem diagnostycznym; w Telediagnosis to przeglądarka Dicompass, a po uzgodnieniu własna przeglądarka lekarza. Badania porównawcze widzi wtedy, gdy placówka je przekazała albo gdy wcześniejsze badanie pacjenta było opisywane w Telediagnosis i identyfikatory pacjenta się zgadzają. Komplet materiału zależy od reguł eksportu w PACS placówki: gdy do opisu trafiają tylko serie przeglądowe TK o grubych warstwach, bez serii cienkowarstwowych, radiolog nie wykona rekonstrukcji w trzech płaszczyznach ani nie zmierzy drobnych zmian, a koordynator musi prosić technika o dosłanie brakujących serii. Opis i podpis elektroniczny powstają w systemie teleradiologicznym; w standardowym modelu radiolog zdalny nie ma dostępu do PACS placówki i go nie potrzebuje; inne warianty wymagają osobnych uzgodnień z placówką.
Standard i źródła
W wymianie obrazów PACS opiera się na standardzie DICOM: formacie pliku, usługach sieciowych i dokumentach zgodności (conformance statement), które producenci publikują dla swoich systemów. Przy integracji dwóch systemów porównuje się właśnie te dokumenty, jakie klasy obiektów (SOP Class) i jakie usługi obsługuje każda strona, a potem potwierdza to testem transmisji. Profile obiegu obrazów w szpitalu opisuje IHE Radiology, a okres przechowywania obrazów po stronie placówki wynika z art. 29 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 581 ze zm.): 20 lat dla dokumentacji medycznej, licząc od końca roku ostatniego wpisu, i 10 lat dla zdjęć rentgenowskich przechowywanych poza dokumentacją pacjenta, licząc od końca roku wykonania zdjęcia, z wyjątkami wskazanymi w ustawie. Obowiązek ustawowy dotyczy podmiotu udzielającego świadczeń; obowiązki dostawcy PACS i dostawcy opisów określa umowa.
Ile ważą badania
Orientacyjnie: jedno zdjęcie RTG klatki piersiowej to kilkanaście megabajtów, badanie TK głowy kilkaset megabajtów, a TK wielofazowe z cienkimi warstwami albo MR z wieloma sekwencjami może przekroczyć gigabajt. Standard DICOM dopuszcza zarówno kompresję bezstratną, jak i stratną (JPEG, JPEG 2000); w teleradiologii obowiązuje bezstratna, bo stratna mogłaby usunąć drobne zmiany, a wymaga tego rozporządzenie o standardach teleradiologii (Dz.U. 2019 poz. 834, § 4 pkt 3 lit. e: zachowanie kompresji bezstratnej danych obrazowych). To dlatego przy wdrożeniu Telediagnosis sprawdza przepustowość łącza placówki, a nie tylko konfigurację PACS.
Jak cytować to hasło
Redakcja Telediagnosis, hasło „PACS”, Telediagnosis, Słownik teleradiologii, 24 października 2026, https://telediagnosis.pl/slownik-teleradiologii/pacs/, wersja treści 2026-10-25b, identyfikator TD-WWW-HASLO-PACS-2026Q4. Definicja hasła i stan prawny słownika: https://telediagnosis.pl/slownik-teleradiologii/#pacs.
Źródła hasła: Standard DICOM (dicomstandard.org); IHE Radiology Technical Framework (ihe.net); Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, art. 29 (Dz.U. 2024 poz. 581, ISAP).